چگونه شطرنج به یک بازی فراگیر تبدیل گشته است؟
پرسی بلاگ: شطرنج در ایران قبل از اسلام و به ویژه در ایران ساسانی در میان مردم و به ویژه میان شاهزادگان و اشراف پرطرفدار بوده است.
به گزارش پرسی بلاگ به نقل از مهر، شطرنج، بازی کهن و پیچیده، از گذشته های دور تا حالا جذابیت خودرا حفظ نموده و به یکی از محبوب ترین بازیهای فکری جهان تبدیل گشته است. این بازی یکی از قدیمی ترین بازی هایی است که امروزه نیز در بین مردم جهان رواج دارد؛ بطوریکه قدمت این بازی را بالاتر از هزار سال رقم زده اند. به باور برخی شطرنج اختراع ایران است. عده ای هم آنرا ابداعِ هندیان، یونانیان، رومیان، بابلی ها، سکاها، مصریان، یهودیان، چینی ها، انگلیسی ها و اعراب دانسته اند.
اما آن چه که بالاتر از هر رأی دیگری موردِ پذیرش است، این که شطرنج اصولا ساخته هند هست و توسط عرب ها و جهان اسلام گسترش یافته، و عاقبت از جهانِ اسلام به اروپا رفته است. بدین سبب ریشه های شطرنج به هند باستان و بازی چاتورانگا در سده ششم میلادی برمی گردد.
شطرنج در دوران امپراتوری گوپتا در هند سرچشمه گرفت که در شکل اولین خود چاتورانگا chaturaṅga نام داشت؛ که به مدلول چهار بخش (نظامی): پیاده نظام، سواره نظام، فیل سوار و ارابه ران است که در شکل نوین به سرباز، وزیر، رخ و اسب تکامل یافت.
شطرنج از ایران به هند معرفی و قسمتی از آموزش شاهزاده ها و اشراف شد. در دوره ساسانی در حدود سال ۶۰۰ این نام به چترنگ و بعد از حمله عرب ها به ایران شطرنج دگرگون شد. قوانین شطرنج در ایران گسترش یافت و بازیکنان زمانی که به شاه طرف روبرو حمله می کردند، واژه شاه را می گفتند و وقتی شاه توانایی گریز نداشت واژه شاه مات به مدلول شاه بی دفاع استفاده می شد و این واژه به دیگر سرزمین ها نیز راه پیدا کرد.
روایت هایی از پیدایش شطرنج
درباره پیدایش شطرنج (چترنگ) داستانهای مختلفی وجود دارد که تنها تعداد کمی از آنها معقول و باور کردنی هستند. یکی از داستان ها داستانی است که ثعالبی در شاهنامهٔ معروف به شاهنامه ابومنصوری نقل می کند. این داستان را فردوسی نیز در شاهنامه خود با تفصیل بیشتر آورده است. داستان از این مقرر است که وقتی طلحند پسر نای هندی در جنگ با گو پسر عمو و برادر امی بر سر پادشاهی کشته شد، مادرش از غم او افسرده شد.. گروهی از دانشمندان برای سرگرم کردن مادر و نیز نشان دادن وضعیت جنگی که پسرش در آن کشته شد شطرنج را اختراع کردند.
یکی از قدیمی ترین نوشته های ایران – و شاید جهان - که به وضوح از شطرنج یاد می کند، کتاب کارنامه اردشیر بابکان (کارنامک ارتخشیر پاپکان) است. در این نوشته آمده است: «اردشیر به فر خدای در چوگان، سواری، چترنگ و شکار برتری یافت.» این سند یکی از قدیمی ترین اسنادِ مکتوبی است که به بازی شطرنج اشاره دارد و عده ای همین سند را دلیل بر ابداعِ شطرنج توسط ایرانیان دانسته اند.
روایاتی که ورود شطرنج را به ایران با عهدِ ساسانی هم زمان می دانند اغلب از ماتیکان چترنگ یا چترنگ نامک (گزارش شطرنج) گرفته شده است و مشابهِ آنرا فردوسی در شاهنامه به نظم درآورده. این داستان – که به چندین شیوه نقل می شود- چنین است؛
"در زمان پادشاهی خسرو انوشیروان، شاهی از شاهانِ هند که دیورسام خوانده می شد فرستاده ای را به دربارِ ایران روانه داشت. فرستاده بعد از بجای آوردنِ آدابِ دربار، گنج ها و خواسته های گرانبهایی را به شاهِ ایران پیشکش کرد و تخته ای از شطرنج با مهره هایی از عاج و زمرد نیز فراز آورد. آنگاه به پادشاهِ ایران چنین اظهار داشت: که ای شاهِ شاهان! من از سویِ شهریارِ هند بدین کار گمارده شُدَم تا شما را بگویم آن چه را که از شهریارم شنیده ام. شهریارِ ما اظهار داشت که هیچ برتری نیست مگر به دانش و خِرَد و اینک که شما خودرا از ما برتر می دانید، پس بایسته است که دانشِ شما نیز از دانشِ ما افزون باشد. اینک ما این شطرنج را به سویِ شما فرستادیم تا شما روش و شیوه آنرا – چنان که هست- بازیابید؛ اگر از این کار فرومانید، آنگاه باید ساو و باج بر ما بفرستید و اگر توانستید، آنگاه ما باجگزارِ شما خواهیم بود. در پایانِ این داستان، بزرگمهر، وزیرِ انوشیروان، راه و شیوه این بازی را درمی یابد و بدین سان ایرانیان بر هندیان غالب می آیند."
ابوریحان بیرونی در مطالعه ماللهند روایت دیگری را درباره ی ورود شطرنج به ایران می پذیرد و آن این که در روزگار خسرو انوشیروان، برزویه پزشک به هند رفته و مورد پذیرش پادشاه آن دیار قرار می گیرد؛ آنگاه بازی شطرنج را همراه با کتاب پنچه تنتره یا کلیله و دمنه به عنوان سوغات به ایران می آورد. این روایت نیز از روایات مورد پذیرش دربارهٔ ورود شطرنج به ایران است. آن چه مسلم است شطرنج در ایران قبل از اسلام و به ویژه در ایران ساسانی در میان مردم و به ویژه میان شاهزادگان و اشراف پرطرفدار بوده است.
با این حال خیلی از زرتشتیان شطرنج را در ایران کهن تر دانسته، باور دارند که سپیتمان زرتشت خود این بازی را پدیدآورده و به گشتاسب هدیه کرده است؛ اما سندی تاریخی بر این نمی توان ارائه نمود.
در سالیان ۶۳۸–۶۵۱ میلادی، سپاهیان عرب مسلمان در جنگ با ایران کامکار شدند؛ خیلی از پارسیان اسلام آوردند، و کمابیش، تعدادی از خاصیت های فرهنگی ایرانیان نیز در بین تازیان و مسلمانان رسوخ یافت. از آن میان، اعراب شطرنج را - که ایرانیان چترنگ می نامیدند- از ایرانیان آموختند و از آنجائیکه دو حرف «چ» و «گ» در زبان عرب وجود نداشت، این نام از چترنگ به شطرنج تغییر کرد. در زمان خلافت عباسی، این بازی محبوبیت فراوانی یافت و به بازی موردعلاقه خلفا و اشراف تبدیل شد.
بسیاری از مورخان مسلمان همچون یعقوبی، طبری، مسعودی و ثعالبی درباره ی شطرنج نوشته اند. در این بین همچنین، شطرنج از یک بازی ساده به یک علم مکتوب و مدون تبدیل شد و آن با نوشته شدن کتاب های بسیار درباره ی شطرنج بود که می توان ه کتاب الشطرنج نوشته العدلی و ابوبکر صولی، کتاب منصوبات الشطرنج (کتاب موقعیت ها و مسئله های شطرنج) نوشته اللجلاج اشاره نمود.
نخستین کتاب شطرنج توسط چه کسی نوشته شد؟
نخستین کتاب شطرنج توسط فردی به نام «ویسِنت» نوشته شد و در سال ۱۴۹۵ در والنسیا منتشر گردید که حدودا همهٔ موارد شطرنج امروزی را در بر می گرفت. این کتاب تا حالا از بین رفته است. قدیمی ترین کتاب به جا مانده دربارهٔ شطرنج امروزی، جریان بازی و قوانین حرکات به نام تکرار عشق و هنر بازی شطرنج توسط لوئیس رامیرز د لوسنا نوشته و در سال ۱۶۴۶ یا ۱۴۹۷ در سالامانکا منتشر گردید. بعد از لوسنا، نویسندگانی ازجمله پدرو دامینو، جیووانی لئوناردو دی بونا، جولیو چزاره پلریو، جیاچینو گرکو و روی لوپس د سگورا اشاره نمود.
این بازی بوسیله ایران به اروپا راه پیدا کرد و در طول قرن ها، قوانین و شیوه بازی آن دستخوش تغییرات بسیاری شد. در قرن پانزدهم میلادی، شطرنج به صورت امروزی خود درآمد و در نیمه ی دوم قرن نوزدهم، مسابقات جهانی شطرنج شروع و در قرن بیستم، فدراسیون جهانی شطرنج تأسیس شد. تأسیس فدراسیون جهانی شطرنج (FIDE) در قرن بیستم، به سازماندهی و توسعه این بازی در سطح جهانی کمک شایانی کرد.
در سده های میانه در جهان اسلام بازی کنان شطرنج به پنج دسته تقسیم می شدند. بالاترین دسته، دسته عالیات یا استاد شطرنج بود. مترقبات، دومین دسته بودند و تنها کسی می توانست مترقبه دانسته شود که دو تا چهار بازی از ده بازی را از یک استاد شطرنج می برد. به جهت اینکه کسی از یک دسته به دسته بالاتر برود، باید حداقل هفت بازی از ده بازی را از شخصی که متعلق به دسته بالاتر است، ببرد. این دسته بندی بازی کنان شطرنج را ابوبکر صولی بنیاد نهاده بود.
بازی کنان مشهور شطرنج
از مشهورترین شطرنج بازان عصر اسلامی می توان به جابر کوفی و ابونعم در زمان خلیفه مأمون اشاره نمود. العدلی در زمان خلیفه الواثق بالله. در آن زمان، او تنها شطرنج بازی بود که در زمره عالیات شمرده می شد. الرازی در حضور خلیفه متوکل از العدلی - که سالخورده شده بود- بُرد و رسماً به زمره عالیات راه پیدا کرد. ابوبکر صولی که در شعر و ادب نیز دست داشت. وی در دوران خلیفه المکتفی بالله زبردست ترین شطرنج باز بود. او همین طور استاد اللجلاج بود.
قوانین و شیوه بازی به این صورت است که شطرنج بر روی صفحه شطرنج ۸x۸ بازی می شود و هر بازیکن ۱۶ قطعه دارد. هدف از بازی، مات کردن شاه حریف است، به این معنا که شاه در مقابل حمله قرار بگیرد و راهی برای فرار نداشته باشد. هر قطعه حرکات خاص خودرا دارد.
انواع بازی شطرنج
آن چنان که در کتاب نفائس الفنون نوشته دانشمند ایرانی محمد بن محمود آملی آمده است، شش نوع شطرنج در ایران سده های میانه رواج داشته است. محمود آملی در این کتاب این شش نوع شطرنج را به تفصیل شرح می دهد. این شش نوع عبارتند از؛
شطرنج قدیم (یا شطرنج هندی) که همان شطرنج امروزین است؛ با این تفاوت که در ایران سده های میانه فیل تنها دوخانه مورب و با جهش از روی مهره ها می توانسته حرکت نماید و وزیر نیز تنها یک خانه مورب حق حرکت داشته است.
شطرنج طویل (که شطرنج مستطیلی و شطرنج ممدود نیز نامیده می شده است). این شطرنج در صفحه ای ۴×۱۶ و با تاس بازی می شده است و قوانین خاص خودرا داشته است.
شطرنج جوارحیه که در صفحه ای ۷×۶ بازی می شده و هر بخش به نام یکی از اعضاء بدن انسان بوده است.
شطرنج تامه که در صفحه ای ۱۰×۱۰ بازی می شده؛ آملی و مسعودی قوانین این شطرنج را به وضوح شرح داده اند.
شطرنج رومی که صفحه ای مدور داشته و ۱۶ مهره در دور یک مرکز واحد چیده می شدند. قواعد مربوط به این شطرنج را ابن عربشاه نیز نقل کرده است.
شطرنج حصون در صفحه ای ۱۰×۱۰ با چهارخانه اضافی در حواشی بازی می شده است و در هر طرف صفحه ۲۰ مهره قرار داشته است.
شطرنج کبیر یا شطرنج تیموری: این شطرنج ۱۱۲ خانه داشته (در صفحه ای ۱۰×۱۱) و در آن مهره های مختلفی از قبیل شاه، وزیر، زرافه، شیر، شتر، نگهبان، دبابه، ارابه جنگی حضور داشته اند که در سه سطر در دو سوی صفحه چیده می شدند. در این شطرنج، پیاده جلوی مهره با پیاده دیگر متفاوت بوده است که هر پیاده می توانسته ارتقاء یابد (مثلاً پیاده شتر تبدیل به شتر شود)؛ پیاده شاه در صورت ارتقاء تبدیل به شاهزاده می شده است (در این صورت اگر شاه کیش و مات می شد، شاهزاده بجای او به سلطنت می رسید). در این شطرنج همین طور قواعدی برای تبادل اسرای جنگی وجود داشته است. ابن عربشاه قواعد مربوط به این شطرنج را به وضوح ذکر کرده است. برخی ابداع این شطرنج را به تیمورلنگ نسبت می دهند.
شطرنج بوسیله هجوم مسلمانان به اندلس و بیزانس (روم شرقی) به اروپا راه پیدا کرد. شطرنج در اروپا نیز مدت ها محدود به طبقه اشراف و شاهزادگان بود؛ و تا قبل از عصر جدید، مردم عادی بدان دسترسی نداشتند. همچون تغییراتی که اروپاییان به شطرنج وارد کردند، تغییرات ذیل بود؛
پیاده ها اجازه یافتند در حرکت اول یک خانه را درجا بزنند. شاه اجازه یافت تنها یک دفعه در طول بازی دوخانه را یکجا حرکت نماید. (این قانون بعدها جایش را به قلعه کردن داد). فرزین یا وزیر (که اروپایی ها ملکه خواندند) اجازه حرکت بیشتری یافت.
مسابقات جهانی شطرنج و مسابقات بین المللی دیگر، از مهم ترین رویدادهای شطرنج به شمار می روند که بازیکنان برتر جهان در آنها به رقابت می پردازند. ظهور پلت فرم های آنلاین نیز به محبوبیت شطرنج افزوده و فرصت های بیشتری برای رقابت و تعامل به وجود آورده است.
نخستین مسابقات بین المللی شطرنج توسط هوارد استانتون که خود یک بازیکن شطرنج انگلیسی بود، در سال ۱۸۵۱ اجرا شد. آدولف اندرسن قهرمان این مسابقات شد و در سال ۱۸۵۸، این افتخار را در بازی با پل مورفی از دست داد. او همین طور در بازی جاویدان مقابل لیونل کیِسِریتسکی و در بازی همیشه سبز مقابل جین دافرِسنه بازی کرد.
یکی از چالش های عمده شطرنج در عصر مدرن، رقابت میان انسان ها و هوش مصنوعی است. برنامه های کامپیوتری قوی مانند Stockfish و AlphaZero به سطح بالایی از بازی دست یافته اند. همچنین، توسعه شمولیت در بازی و جذب زنان و جوانان به این عرصه، از دیگر چالش های پیش روی شطرنج است.
صنعت شطرنج و پیشرفت های تکنولوژیکی
صنعت شطرنج به علت پیشرفت های تکنولوژیکی و تغییراتی که بازیکنان ترجیح می دهند در طول بازی انجام دهند، به سرعت درحال تغییر است. سیستم های مبتنی بر هوش مصنوعی با بوجودآوردن تجربیات یادگیری سفارشی و تحلیل و بررسی بازیها در زمان واقعی، نحوه بازی افراد را بهبود می بخشند، که موجب می شود بازی برای مردم سرتاسر جهان در دسترس تر باشد. فناوری بلاک چین دارایی های دیجیتالی مانند NFT ها را معرفی می کند و به بازیکنان و طرفداران راه های جدیدی برای تعامل با شطرنج ارائه می دهد. علاوه بر این، انواع محبوب مانند Speed Chess و Chess۹۶۰ پایگاه وسیع تری از علاقمندان را به خود جذب می کند و تضمین می نماید که شطرنج پویا و هیجان انگیز باقی بماند. این تحولات فقط دامنه احتمالات بازار را گسترش نمی دهند. آنها همین طور جهت آینده صنعت را تحت تأثیر قرار می دهند.
انتظار می رود صنعت شطرنج در سرتاسر جهان از ۲.۳ میلیارد دلار در سال ۲۰۲۳ به ۳ میلیارد دلار تا سال ۲۰۳۲ با نرخ رشد سالانه ۳.۴ درصد افزایش یابد. این رشد به علت افزایش محبوبیت پلت فرم های شطرنج مانند Chess.com و lichess.org است که افزایش قابل توجهی در کاربران در اطراف و بعد از سال ۲۰۲۰ تجربه کردند.
آنها دارای عملکردهای مبتنی بر هوش مصنوعی و آموزش های جذاب هستند که شطرنج را برای خیلی از بازیکنان در سرتاسر جهان در دسترس تر می سازد. طبق تحقیقات بازار شناختی، افزایش توجه رسانه ها با نمایش هایی مانند «The Queens Gambit» در نتفلیکس و گسترش بازیها و حمایت های مالی، رشد بازار را افزایش داده است.
اروپا بالاتر از ۳۵ درصد از سهم بازار جهانی را به علت تاریخچه ریشه دار در شطرنج و توانایی مالی مردمش برای خرید ست های شطرنج باکیفیت بالا در اختیار دارد. از طرف دیگر، منطقه آسیا و اقیانوسیه درحال تبدیل شدن به یک بازار به سرعت درحال رشد است که تحت تأثیر افزایش درآمد و علاقه فزاینده شطرنج در کشورهایی مانند هند و چین است. بر اساس گزارش Dataintelo، صنعت شطرنج در هند در طول سال ها رشد داشته است، با افزایش از ۲۰.۵ میلیارد دلار در سال ۲۰۱۶ به ۲۵.۵ میلیارد دلار تا سال ۲۰۲۴، که ناشی از ظهور شطرنج بازان با استعداد محلی و شکوفایی جامعه شطرنج دیجیتال در منطقه است.
پیشرفت تکنولوژی فقط بهبود تجربه شطرنج بازیکنان نیست، بلکه شکل دادن به روندهای جدید بازار در صنعت بازی است. از پلت فرم های یادگیری مبتنی بر هوش مصنوعی گرفته تا پخش بی درنگ بازی و پاداش های مبتنی بر بلاک چین، شطرنج با نوآوری هایی که بازی را در دسترس تر، هیجان انگیزتر و در سطح جهانی به هم مرتبط تر می کند، دگرگون می شود.
صنعت شطرنج با تحول دیجیتال و پذیرش فزاینده فناوری های پیشرفته مانند هوش مصنوعی و بلاک چین، رشد قابل توجهی را تجربه می کند. این نوآوری ها شطرنج را برای مخاطبان جهانی قابل دسترس تر می کند در صورتیکه انواع محبوب شطرنج بازهم تقاضای بازار را زیاد می کند و ترجیحات بازیکنان را تغییر می دهد. با حفظ تسلط مناطقی مانند اروپا و ظهور سریع بازار آسیا-اقیانوسیه، آینده شطرنج امیدوارکننده گویی با تلفیقی از سنت و پیشرفت های فن آوری مدرن شکل گرفته است.
شطرنج بازهم با وجود گذشت قرن ها، جذابیت خودرا حفظ نموده و به عنوان یک بازی فکری و رقابتی، در سرتاسر جهان طرفداران بسیاری دارد. چالش های پیش رو، فرصت های جدیدی را نیز برای توسعه و تکامل این بازی کهن به وجود آورده اند.
در دنیایی که سرعت و پیچیدگی رو به افزایش است، شطرنج به عنوان یک ابزار قدرتمند برای تقویت تفکر تحلیلی، برنامه ریزی و تصمیم گیری راهبردی، بالاتر از پیش اهمیت پیدا می کند. این بازی نه فقط یک سرگرمی، بلکه یک مهارت ضروری برای موفقیت در قرن بیست و یکم است.
شطرنج، پلی بین گذشته و آینده است. این بازی با حفظ ارزش های سنتی خود، با نوآوری های مدرن همگام شده و بازهم به عنوان یک سرگرمی محبوب و یک ورزش فکری معتبر، جایگاه خودرا در جهان حفظ می نماید. شطرنج، میراثی باارزش برای نسل های آینده است.
شطرنج با چالش هایی مانند رقابت با هوش مصنوعی و مبارزه با تقلب آنلاین روبروست، اما این چالش ها فرصت هایی برای نوآوری و بهبود نیز هستند. با تلاش و همکاری جامعه شطرنج، می توان این چالش ها را پشت سر گذاشت و آینده ای روشن برای این بازی رقم زد.
منبع: persiblog.ir
این مطلب را می پسندید؟
(1)
(0)
تازه ترین مطالب مرتبط
نظرات بینندگان در مورد این مطلب